บทบาทสำคัญของการเป็นครู 5 ประการ (1)

ผมอยากจะเริ่มต้นบทความด้วยการขอบพระคุณและระลึกนึกถึงพระคุณครู อันเป็นการแสดงออกในใจถึงการเห็นคุณค่าความเป็นครู เพราะการเป็นครูคือสิทธิพิเศษ ถือเป็นการทำบุญทุกวันจากการช่วยเหลือลูกศิษย์ให้มีความรู้

ผมเป็นลูกศิษย์มีครู ตลอดชีวิตของผมมีครูบาอาจารย์ที่ดีที่ได้สั่งสอนและสร้างชีวิตของผมในแง่มุมต่าง ๆ สอนผมให้มีทั้งความรู้ทางวิชาการ มีความเข้าใจโลกเข้าใจชีวิต และมีสมรรถนะอาชีพเป็นแบบอย่างที่ดี ทำให้ผมมีความรู้สึกประทับใจ  

สมัยผมยังเรียนอยู่ที่โรงเรียนอัสสัมชัญ บางรัก ผมได้รับแง่คิดเรื่องการเสียสละเพื่อผู้อื่นจากครูของผมนั่นคือบราเดอร์วิจารณ์ ทรงเสี่ยงชัย ที่ท่านได้อนุญาตให้ผมพักในห้องของท่าน และท่านได้สละเตียงให้ผมนอน ตอนกลับจากการไปสำรวจค่ายอาสาพัฒนาในต่างจังหวัด รวมถึงบราเดอร์ ลีแลร์ ชาวฝรั่งเศส ที่ตอนนั้นท่านชรามากแล้ว ถือไม้เท้าเดินอยู่ ผมเดินผ่านบนระเบียงตึกเก่า ท่านเอาไม้เท้าชี้กระดาษที่ตกบนพื้นให้ผมเก็บไปทิ้ง ผมคิดในใจว่าผมไม่ได้เป็นคนทิ้ง แต่ท่านสอนผมทางอ้อมให้รู้สึกว่าแม้เราจะไม่ได้เป็นคนสร้างปัญหาต่อส่วนรวม แต่หากเราช่วยส่วนรวมให้ดีขึ้นได้ เราก็ต้องทำในวิถีชีวิต ไม่ต้องรอ ผมจึงมีความรู้สึกว่าอิริยาบถเล็ก ๆ ในโรงเรียนจากครูบาอาจารย์ช่วยหล่อหลอมชีวิตของผม

นอกจากครูจะเป็นผู้ประสิทธิ์ประสาทความรู้ให้แก่ลูกศิษย์ ปลดเปลื้องลูกศิษย์จากความเขลาหรืออวิชชาแล้ว พจนานุกรม ราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (ออนไลน์) อธิบาย ป. “ครุ”และส. “คุรุ” ว่าหมายถึง หนัก; สำคัญ, ควรเคารพ, มีค่าสูง

ครูมีความสำคัญควรแก่การเคารพและมีค่าสูง เพราะไม่เพียงสั่งสอนลูกศิษย์ให้มีความคิด ความรู้ สมรรถนะ และปัญญา แต่ยังพาลูกศิษย์ให้ไปถึงซึ่งความดี ขัดเกลาลูกศิษย์ให้เป็นเหมือนเพชรเม็ดงาม ผู้ชี้นำทางปัญญาให้ลูกศิษย์ได้พบกับความสว่างแห่งชีวิต คำว่า “ปัญญา” เป็นมากกว่า “ความรู้” คนมี “ความรู้” อาจจะไม่มี “ปัญญา”  เพราะการมีปัญญาสำคัญจะนำไปสู่ความดี แต่ความดีจะมีไม่ได้เลยหากไม่มีปัญญา ตามที่ผมเคยนำเสนอในหลายเวที

ผมคิดว่าครูควรกระทำบทบาทสำคัญของการเป็นครู 5 ประการในการสร้างศิษย์ ดังนี้

1.คิด…ให้ถูก : อารยะ ธรรมะ ปัญญา รู้คิด

ครูควรพัฒนาตนเองให้มีสมรรถนะทางความคิด มีโลกภายในความคิดถูกต้อง และมีอารยะ ธรรมะ ปัญญา รู้คิด(2) ที่นำไปสู่ความเห็นชอบ ประกอบด้วย กระบวนคิด คือคิด 4 ทิศ(3) ได้แก่ คิดเป็น(4) (ทักษะการคิด) คิดบวก (ทัศนคติการคิด) คิดดี (คุณธรรมการคิด) คิดครบ (ระบบการคิด) กระบวนรู้ คือรู้ลึก รู้กว้าง รู้ไกล(5) กระบวนปัญญา คือความสามารถประยุกต์ความรู้สู่การปฏิบัติจริง และ กระบวนธรรมะ คือความสามารถในการแยกแยะผิดชอบชั่วดี เพราะครูไม่เพียงสอนวิชาการ แต่ต้องสอนวิชาการมองโลกมองชีวิต สอนให้ลูกศิษย์มีวิธีคิดติดตัว รู้จักแยกแยะถูกผิดดีชั่วได้อย่างถูกต้อง

2.เป็น…ให้จริง : มีสารัตถะหรือเนื้อแท้ของความเป็นครู

ครูควรมีความปรารถนาดีต่อลูกศิษย์ เพราะการเป็นครูต้องสอนต้องสร้างลูกศิษย์ อุทิศชีวิตปั้นดินให้เป็นดาว ดังนั้นความเป็นครูจึงมีความสำคัญมาก เบื้องหลังความเป็นครูต้องมีวิญญาณความเป็นครู ครูจึงควรมีอุดมคติในชีวิตที่มีเนื้อแท้ความเป็นครู

ส่งผ่านอุดมการณ์สู่ลูกศิษย์ ก้าวข้าม “อัตตา” และ “ชีวา” ไปสู่ “ปวงประชา” ใช้ความรู้ความสามารถที่ได้จากการศึกษามาช่วยสร้างประโยชน์ให้แก่ส่วนรวม (6) มิใช่เพียงประกอบอาชีพรับจ้างให้ความรู้หรือเป็นเซลล์แมนขายความรู้ แต่ต้องเป็นครูแท้จริงในเนื้อแท้

3.ทำ…ให้ดู : ใช้ชีวิตเป็นแบบอย่าง

ครูควรแสดงออกภายนอกให้เห็นเป็นการกระทำ อบรมสอนสั่งลูกศิษย์ด้วยแบบอย่างชีวิตที่ดังสนั่นหวั่นไหวมากกว่าคำพูด เป็นแม่พิมพ์ที่ดีเป็นแบบอย่างชีวิตที่มีค่ามากกว่าคำสอน ยินดี เสียสละ และเป็นในสิ่งที่สอน เพราะเพียงแค่ใช้คำพูดนั้นไม่มีพลังในการสร้างลูกศิษย์ ดังนั้นการเป็นแบบอย่างจึงมีความสำคัญอย่างมากและเป็นสิ่งที่ทำให้ครูมีความแตกต่างจากเทคโนโลยี เทคโนโลยีสอนได้ ให้ความรู้ได้ แต่ไม่สามารถใช้ชีวิตเป็นแบบอย่างได้ 

4.สอน…ให้รู้ : เป็นผู้ชี้นำทางปัญญา

ครูควรเป็นมัคคุเทศก์ทางปัญญา ช่วยให้ลูกศิษย์เกิดความแจ่มกระจ่างทางความคิด ทำให้เกิดความสว่างไสวทางปัญญา พาไปสู่ “ทุ่งหญ้าแห่งปัญญา” มิใช่ให้กิน “เศษความรู้” นำสิ่งที่อยากจะทำให้ลูกศิษย์รู้จริงจนปฏิบัติได้ไปสอนให้เกิดขึ้นในตัวลูกศิษย์ ครูจึงต้องทำงานหนักตลอดชีวิตของความเป็นครู เป็นครูทั้งชีวิต ไม่เฉพาะเวลางาน ไม่มีวันหยุด

5.อยู่…ให้เห็น : ใช้เวลาคลุกคลีกับศิษย์

ครูควรมีวิถีชีวิตสะท้อนลักษณะและค่านิยมการเป็นครู เอาตัวคลุกคลีกับลูกศิษย์ให้ได้เห็นแบบอย่างชีวิต ได้ซึมซับวิถีปฏิบัติแห่งชีวิตที่ดีงาม มีความอารยะดำรงชีวิต มีวิถีชีวิตที่เห็นชัดเจน มิใช่การแสดงออกเป็นครั้งคราว

ผมจึงอยากใช้โอกาสนี้ให้กำลังใจครูในการทำหน้าที่และบทบาทของการเป็นครู และอยากให้สังคมเห็นคุณค่าครูอย่างที่ควรจะเป็น

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

^[1]ดร.แดน Live สดกับประเด็น ครูสร้างชาติ: หัวใจสำคัญของการศึกษาไทย วันพฤหัสบดีที่ 16 มกราคม 2568 เวลา 19:00 น.

^[2]ประกอบด้วยกระบวนคิด กระบวนรู้ กระบวนปัญญา และกระบวนธรรมะ อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ใน เกรียงศักดิ์ เจริญวงศ์ศักดิ์, รู้แจ้ง: เรียนรู้วิถีปราชญ์ (กรุงเทพฯ: ซัคเซส พับลิชชิ่ง, 2565), หน้า 99 -100.

^[3]อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้จากหนังสือ ชุดผู้ชนะสิบคิด คิดดี : เสน่ห์ดึงดูดคนดี ชีวิตคิดบวก สไตล์ ดร.แดน และคิดเป็นระบบ

^[4]ประกอบด้วย การคิดเชิงวิเคราะห์ การคิดเชิงสังเคราะห์ การคิดเชิงวิพากษ์ การคิดเชิงบูรณาการ การคิดเชิงมโนทัศน์ การคิดเชิงเปรียบเทียบ การคิดเชิงกลยุทธ์ การคิดเชิงประยุกต์ การคิดเชิงสร้างสรรค์ และการคิดเชิงอนาคต

^[5]อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ใน เกรียงศักดิ์เจริญวงศ์ศักดิ์, มองฝันวันข้างหน้า วิสัยทัศน์ประเทศไทยปี 2560 (กรุงเทพฯ: ซัคเซส มีเดีย, 2541), หน้า 173 - 174.

^[6]อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ใน เกรียงศักดิ์เจริญวงศ์ศักดิ์, ศึกษิตแห่งศตวรรษที่ 21: แนวคิดการปฏิรูปการศึกษา (กรุงเทพฯ: ซัคเซส มีเดีย, 2539), หน้า 52 - 56.